Ömer Hayyam’ın Celali Takvimi

“Ne zaman başladı dönmeye bu yıldızlı sema?

Kıyametin şerri ne zaman erişir bu süslü dama?

Bu hesabı yapamaz aklın ne yolu ne de kefesi,

Mantıkın kıyası tükenir, kesilir bu işte nefesi.”

Ö.Hayyam(Rubailer 331.)

Günümüzde Celali Takvim, Hicri Şemsi Takvim, Meliki Takvim gibi isimlerle tanınan Celali Takvim, Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk, devrinde birçok ilim dalında allame-i cihan olarak görülen Ömer Hayyam’ın geliştirdiği mükemmel bir takvim sistemidir. Hayyam devrinin büyük bir şairi olmasının yanında geometri, astronomi, matematik gibi alanlarda son derece parlak bir görüntü sergilemiştir. Günümüzde çok az insanın ismini bildiği Hayyam’ın Celali Takvimi, takvimcilik alanında kendisinden sonra geçilememiş en mükemmel güneş takvim sistemidir.

Artık Yıl- Matematik dehası

Hayyam’ın takviminde 4’ün katı olan seneler artık yıl yapılır, ancak bu 7 kere tekrar ettikten sonra 8.sinde artık yıl bir yıl tehir edilerek 33. sene yapılır. Yani 33 sene içinde artık olan seneler şöyledir:

4-8-12-16-20-24-28-33

33 tabanlı sayı sistemi ile oluşturulan yıl döngüsü güneşin hareketlerini açıklamak için ideal sayı sistemidir. Hayyam’ın 33lü döngüsü saatçilik terimi olarak perpetual yani nerdeyse hatasız sonsuz döngü oluşturmaktadır.

Hayyam’ın virgülden sonraki tekrarlı 24 şeklinde devam eden küsüratı 60lık sayı sistemi için oldukça elverişli kesirler üretmektedir. Bu da dakika ve saniye hesabının yapılmasını kolaylaştırmaktadır. 360 derece 33 x10 +30 şeklinde bölünebilir. 33 sayısı astronomik hesaplarda elverişli bir sayıdır.

Bir yılın uzunluğu- Yüksek doğruluk payı

Hayyam’ın takvimine göre 33 sene içinde 12053 gün vardır. Bu da bir senenin 365,2424 gün tutacağı anlamına gelir.  Modern ölçümlere göre ise 33 sene içinde 12052,99 gün vardır. Bir senenin gerçek uzunluğu 365,2422’dir. Bu durumda 33 tabanlı sayı sisteminin 10bin senede 2 gün şaşma payı ile takvimi doğru ilerlettiği görülmektedir. Gün bazında bakıldığında hata payı 1.8 milyon günde 1 gündür.

Aylarım Taksimatı-Muazzam intizam ve denge

Ömer Hayyam’ın takvimi astronomik gözleme göre yapıldığı için ayların referansları güneşin burçların içine girip çıkmasıdır. Hayyam’ın takviminde ilk 6 ay 31 gün, son altı ay (artık yıl ise)30 gün vardır. Bu dağılımın bir simetrisi ve bir dengesi vardır. Çünkü dünya güneşin etrafında sürekli aynı yılda ilerlemez. İşte ayların dağılımlarını dünyanın yörüngesinde hızlanıp yavaşlamasına göre ayarlamıştır. Bu nedenle Hayyam’ın takviminde gün dönümü ve ekinoks tarihleri tam olarak ay bitimlerine denk gelmektedir.

Gregoryen takvim, burç takvimi yani Zodyak takvimle %100 uyum göstermediği için dünya üzerinde milyonlarca insan aslında burcunu yanlış bilmektedir. Burç takvimlerinin doğru günlerini Celali Takvim göstermektedir.

33 sayısının gizemi- Basitliğin yarattığı sofistik düzen

Hayyam’ın takvimin tabanında kullandığı 33 sayısı son derece özel bir sayıdır. Bu sayının özelliklerinden birisi şudur. Güneş ve Ay takvimi aynı anda başlatıldığı takdirde ay takvimi hızlı ilerlemekte ve arayı açmaktadır. 33 güneş yılı geçtiğinde ay takvimi güneş takvimine bir tur birdirmekte ve bu iki takvim gene bir araya gelmektedir. Yani bu sene Temmuz ayında oruç tutan bir kişi tam 33 sene sonra gene bu ayda oruç tutar. Bu 33 sayısının hem güneş takvimini hem de ay takviminin döngüsünü yakalayan bir sayı olduğunu gösterir. İşte bu yüzden Hicri Kameri takvim ve Hicri Şemsi takvim esasında birlikte çalışan ikili bir sistemdir.

Kuran-ı Kerim’de Şems kelimesi 32 farklı ayette tam olarak 33 kez geçmektedir. Kuran-ı Kerim’deki kelime tekrarları gibi konular Hayyam’ın da iyi bildiği cifir ilminin yani islam nümerolojisinin konusudur. Hayyam’ın bu sayıyı Kuran’dan ilham almış olması kuvvetli muhtemeldir.

Felsese Tarihindeki yeri- Geçilemeyen bir sistem

Hayyam’ın takvimi 11.yy’da halen tartışılan evrenin kaotik mi yoksa düzenli mi olduğu sorununa muhteşem bir cevap getirmektedir. Celali Takvim, Kuran-ı Kerim’de yer alan “Güneş ve Ay hesap iledir”(Rahman 5.) ayetinin tefsiri niteliğindedir. Hayyam bu hesabın ne olduğunu matematiksel olarak ortaya koyan ilk kişidir. Celali Takvim, 12 asırdır yaygın şekilde kullanılan Jülyen takvimini geçersiz kılmakla kalmamıştır.Hayyam’ın çalışmalarından etkilenerek Jülyen takvimi düzeltmeye çalışan Papa 13.Gregori’nin Miladi Takvimi, hata payı, ekinoks ve gün dönümlerinin doğruluğu, artık yılın senkronizasyonu gibi kriterler açısından bakıldığında Hayyam’ın takviminin yanına bile yaklaşamamıştır.

Unutturulmuş bir hazine- Türk medeniyetinin insanlığa armağanı

İşte karşınızda, tarihin en büyük Türk Devletlerinden birisinin, Büyük Selçukluların ürettiği ancak unutup gittiğimiz muhteşem bir takvim. 19.yy’da Osmanlı Devletinin batılılaşma eksenine girmesiyle müneccimbaşıların kullandığı Celali takvim yerine önce Jülyen sonra da Gregoryen esaslı Rumi takvimlere geçilmiştir. Cumhuriyet döneminde ise takvimin yılbaşı ve sene sayacı da Gregoryen takvim ile tam olarak alınarak kabul edilmiştir. Günümüzde İran ve Afganistan’ın resmi takvim olarak kullandığı Celali Takvim yeniden keşfedilmeyi bekleyen kültürel bir hazinedir.

 Gelecekte yeniden tüm insanlığın güneş takvimi olması dileğiyle.

İbrahim Aybek

12.01.2026-Lizbon