Tarihte baz\u0131 d\u00f6nemlerde ise baz\u0131 kelimelerin etimolojileri kas\u0131tl\u0131 olarak de\u011fi\u015ftirildikleri de olmu\u015ftur. Piri Reis\u2019in d\u00fcnya haritas\u0131nda bahsetti\u011fi ve Kristof Kolomb\u2019un filosu ile Amerikaya gidip geldi\u011finden bahsetti\u011fi \u0130spanyol bir esirden duydu\u011fu Okyanus kelimesi buna \u00f6rnek olarak verilebilir. \u0130spanyollar muhtemel kilise korkusundan dolay\u0131 Okyanus kelimesinin pagan k\u00f6kenli oldu\u011funu reddederek, yumurta \u015feklinde olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc Ovo Sano(Sa\u011fl\u0131kl\u0131 yumurta) manas\u0131na geldi\u011fini savunuyorlard\u0131.
\u0130\u015fte bu \u00f6rneklere benzer ba\u015fka bir kelime de usturlapt\u0131r. Kahir ekseriyetle Yunancadan geldi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen usturlap kelimesinin etimolojisi net de\u011fildir. Dahas\u0131 ise \u00f6nerilen etimoloji ile aletin pek de bir ilgisi oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. Usturlab\u0131n Yunanlar taraf\u0131ndan icat edildi\u011fine dair hi\u00e7bir tarihi veri bulunmuyor olmas\u0131na ra\u011fmen, Usturlap kelimesinin etimolojik k\u00f6keninin Yunancadaki Astro- Labon kelimelerine dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 tarih\u00e7ileri bu b\u00fcy\u00fck bulu\u015fun Yunan co\u011frafyac\u0131lar\u0131n icat etmi\u015f oldu\u011funu var saymaya itmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/Head_of_Hipparchus_cropped.jpg\")
<\/a><\/figure>\n\n\n\n\u015eekil Usutlab\u0131 icat etti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen Antik Yunan Co\u011frafyac\u0131 Hiparkos<\/p>\n\n\n\n
\u015eekil 2Usturlab\u0131n yap\u0131m a\u015famas\u0131nda al\u0131nan karma\u015f\u0131k iz d\u00fc\u015f\u00fcmlerden birini g\u00f6sterir \u00e7izim(\u0130.Aybek)<\/p>\n\n\n\n Etimolojik tutars\u0131zl\u0131k<\/strong><\/p>\n\n\n\n \u015eekil 3 Takuyiddin Rasathanesi Minyat\u00fcr\u00fcnde g\u00f6r\u00fclen irtifa \u00f6l\u00e7me cetveli<\/p>\n\n\n\n \u015eekil 4Usturlap ile alidadeyi teraziye getirme i\u015flemi(Takuyiddin Minyat\u00fcr\u00fc)<\/p>\n\n\n\n Ustur- kelimesinin y\u0131ld\u0131zlarla de\u011fil terazi ile ilgisi oldu\u011funun nihai net delillerinden birisi ise usturlabi rubu tahtas\u0131d\u0131r. Usturlabi rubu tahtalar\u0131 yaln\u0131zca g\u00fcnd\u00fcz g\u00fcne\u015fi \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in tasarland\u0131klar\u0131 i\u00e7in \u015febekeleri yoktur. Ve di\u011fer rubu tahtalar\u0131ndan onlar\u0131 ay\u0131ran \u00f6zellik, bir \u00e7ek\u00fcllerinin bulunmas\u0131d\u0131r. Yani \u00e7ek\u00fcl yard\u0131m\u0131 ile teraziye getiriliyor olmalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u015eekil 5 Aristo \u00d6\u011frencileri ile usturlap dersi yap\u0131yor<\/p>\n\n\n\n Etimoloji ile ilgilenen insanlar\u0131n ba\u015f belas\u0131 olan baz\u0131 kelimeler vard\u0131r. Bu kelimeler yak\u0131n anlama gelen ba\u015fka bir kelimeye benze\u015ftikleri i\u00e7in etimologlar\u0131n kafalar\u0131n\u0131 olduk\u00e7a kar\u0131\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131 gibi bir\u00e7ok zaman da yanl\u0131\u015f \u00e7\u0131kar\u0131mlar yapmalar\u0131na neden olurlar. Sufi ile Sofi...<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1533,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[10,142],"tags":[],"class_list":["post-1537","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultur","category-usturlap"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1537","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1537"}],"version-history":[{"count":5,"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1537\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1543,"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1537\/revisions\/1543"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1533"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1537"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1537"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.ibrahimaybek.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1537"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Harezminin hatal\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Bir kelimenin tam do\u011fru k\u00f6keninin bulunmas\u0131 o kavram\u0131, kelimeyi \u00fcreten medeniyeti g\u00f6steren net bir delildir. Nitekim medeniyetler bu kavramlar\u0131 birbirinden al\u0131rken bazen tam olarak anlayamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in \u00e7evirmek yerine orijinal dildeki halini kullanm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130ddia o ki, Batlamyus, Eratosten ve Hipparkos gibi antik Yunan co\u011frafyac\u0131lardan bir tanesi usturlab\u0131 icat etmi\u015ftir ancak bunun delilleri g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu kelime varsay\u0131ma g\u00f6re antik Yunancadaki astro(y\u0131ld\u0131z)+ labon(yakalamak) kelimelerinden gelmektedir. Bu iddian\u0131n sahibi b\u00fcy\u00fck islam co\u011frafyac\u0131s\u0131 Harezmi\u2019dir. Ancak Harezmi tam olarak b\u00f6yle anlatm\u0131yor. Harezmi astro kelimesinin asternumya(astronomi) kelimesinin ba\u015f\u0131ndaki aster(y\u0131ld\u0131z) oldu\u011funu labon kelimesinin ise ayna anlam\u0131na geldi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor.(astrolabon: y\u0131ld\u0131z aynas\u0131) Bu nedenle Harezmi usturlap kelimesinin M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda yanl\u0131\u015f okundu\u011funun, do\u011frusunun asterlab olmas\u0131 gerekti\u011fini savunuyor. (Mef\u00e2t\u00ee\u1e25u\u2019l-\u02bful\u00fbm, s. 253)
Bu anlat\u0131da meselenin kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bize anlatan \u00e7ok \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 var. Harezmi\u2019nin bu anlat\u0131mlar\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 eser Batlamyus\u2019un Planispharae adl\u0131 eseri. Bu eser san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi usturlap hakk\u0131nda de\u011fildir. Bu eser k\u00fcresel problemlerin d\u00fczlemsel olarak nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlatan ve temel olarak iz d\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn ne oldu\u011funu anlatan bir eserdir. \u0130\u015fte Harezmi\u2019nin aynas\u0131 burda devreye giriyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc Yunanlar izd\u00fc\u015f\u00fcm arac\u0131 olarak aynay\u0131 ak\u0131l etmi\u015flerdi. Yere bir ayna koyarak g\u00f6k k\u00fcre \u00fczerindeki y\u0131ld\u0131zlar\u0131 d\u00fcz bir y\u00fczey \u00fczerinde \u00e7izmek ve g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc d\u00fcz y\u00fczeyler \u00fczerinde haritaland\u0131rmak kolay hale geliyordu. Meseleyi ayna cihetinden d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde Yunanlar\u0131n Astro-Labon\u2019u usturlap de\u011fil y\u0131ld\u0131zlar\u0131n adeta foto\u011fraf\u0131n\u0131 \u00e7eken, onlar\u0131 d\u00fczlemde g\u00f6steren bir aynad\u0131r. Bu nedenle y\u0131ld\u0131zlar\u0131 yakalayarak y\u00fczeyin i\u00e7ine hapsetmektedir. Bu durumu destekleyen \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir delil var. Yunanlar\u0131n yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 y\u0131ld\u0131z haritalar\u0131 aynalanm\u0131\u015f \u015fekildedir. Bu nedenle kafan\u0131z\u0131 kald\u0131r\u0131p g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda o g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn tam simetri\u011fini g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz.<\/p>\n\n\n\n
Malzeme bilimi ve \u00e7izim tekni\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan imkans\u0131zl\u0131k<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Yunanlar\u0131n astro+ labon aynas\u0131n\u0131n usturlap olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n net kan\u0131tlar\u0131ndan birisi ise Yunanlar\u0131n d\u00f6nemindeki \u00e7izim tekniklerinin ve alet edevat\u0131n halen usturlap yapabilecek kadar geli\u015fmemi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Eratosten\u2019in d\u00fcnyan\u0131n yuvarlak oldu\u011funu ke\u015ffetti\u011fi ve daha sonras\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n yar\u0131 \u00e7ap\u0131n\u0131 hesaplad\u0131\u011f\u0131 deneyi duymu\u015fsunuzdur. Bu deneyde Eratosten\u2019in kulland\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fc aleti usturlap de\u011fil gnomdur. Gnom denilen \u015feyin, g\u00fcne\u015f saatlerinde dikilen \u00e7ubuk olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz.
Peki Yunanlar neden usturlap yapam\u0131yorlard\u0131? \u00c7\u00fcnk\u00fc mutasatt\u0131h(planisferik ya da d\u00fczlem) usturlap yapabilmek i\u00e7in olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k iz d\u00fc\u015f\u00fcmler almak icab eder, bunun i\u00e7in de bolca ka\u011f\u0131da ihtiya\u00e7 duyars\u0131n\u0131z. \u00dcstelik izd\u00fc\u015f\u00fcm almak bile daha yeni bulunmu\u015f iken bunun \u00e7ok daha ileriki bir safhas\u0131 olan usturlaba ge\u00e7mek i\u00e7in \u00f6nce bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin peki\u015fmesi gerekir.<\/p>\n\n\n\n<\/a><\/figure>\n\n\n\n
M\u0131s\u0131rda k\u0131s\u0131tl\u0131 ebatlarda ve k\u0131s\u0131tl\u0131 miktarlarda \u00fcretilen papir\u00fcs ka\u011f\u0131d\u0131na yap\u0131lan \u00e7izimlerde Oklit veya Pisagor\u2019un dik \u00fc\u00e7gen ba\u011flant\u0131lar\u0131 veya Thales\u2019in benzer \u00fc\u00e7genleri \u00fczerine teoremler ortaya atmak m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. Ancak i\u015fin i\u00e7erisine tasar geometri girdi\u011fi zaman \u00e7izim yap\u0131lacak olan sayfan\u0131n boyutlar\u0131 de\u011fi\u015fmektedir. Daha b\u00fcy\u00fck cetveller, daha b\u00fcy\u00fck masalar ve daha b\u00fcy\u00fck k\u00e2\u011f\u0131tlar gerekmektedir. Geometrinin bu boyuta ilerlemesi ancak \u0130slam dininin, k\u00e2\u011f\u0131t kullan\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131n oldu\u011fu Orta Asya\u2019ya yani T\u00fcrkistan\u2019a ula\u015fmas\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r.
<\/p>\n\n\n\n
Yunanca\u2019daki astro kelimesi esas\u0131nda Yunan medeniyetinin \u00fcretti\u011fi bir kelime de de\u011fildir. K\u00f6keninin sankskrit\u00e7e STR k\u00f6k\u00fcne dayand\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenir. Zann\u0131m ise bu kelimenin y\u0131ld\u0131zlarla fazlaca u\u011fra\u015fm\u0131\u015f S\u00fcmerlere dayand\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 kelimenin Fars\u00e7ada Sitare(\u0633\u062a\u0627\u0631\u0647) olarak oldu\u011funu biliyoruz. Nadiren de olsa Arap\u00e7ada da bu kelime kullan\u0131l\u0131r. Araplar d\u00fczlem usturlaba \u201custurlab\u0131 mutasatt\u0131h\u201d demi\u015flerdir. E\u011fer Araplar usturlap kelimesini orijinal olarak Yunancadan alm\u0131\u015f olsalard\u0131 \u201cplanisferik\u201d kelimesini de mutasatt\u0131h olarak \u00e7evirmek yerine \u201cbilani isfarika\u201d gibi Arap\u00e7ala\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir halini kullan\u0131rlard\u0131. Ya da tam tersini yaparlard\u0131, yani astro kelimesinin y\u0131ld\u0131z demek oldu\u011funu bildiklerinden onu terc\u00fcme ederler ve usturlap aletine necm ile ba\u015flayan ba\u015fka bir isim bulurlard\u0131.
\u00d6b\u00fcr taraftan gene konu ile ilgili en \u00f6nemli delillerden birisi Sitare(\u0633\u062a\u0627\u0631\u0647) kelimesi Arap alfabesindeki Ta(\u062a) harfi ile yaz\u0131l\u0131rken, usturlap kelimesinin bu harfle de\u011fil (\u0625\u0633\u0637\u0631\u0644\u0627\u0628) T\u0131(\u0637) harfi ile yaz\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Arap\u00e7ada farkl\u0131 harflerle yaz\u0131lan kelimeler, sesleri benzese de ayn\u0131 k\u00f6kten geliyor olamazlar. Bu etimolojinin en \u00f6nemli kurallar\u0131ndan birisidir.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7al\u0131\u015fma Prensibini Tarif<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Araplar icat ettikleri bir\u00e7ok alete \u00e7al\u0131\u015fma prensibine g\u00f6re isim vermi\u015ftir. Bir aletin tan\u0131nabilmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fma prensibinin do\u011fru anla\u015f\u0131lmas\u0131 esas olmu\u015ftur. Arap\u00e7ada ki \u0633\u0637\u0631 k\u00f6k\u00fc T\u00fcrk\u00e7ede rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z sat\u0131r kelimesinin k\u00f6k\u00fc ile ayn\u0131d\u0131r. Bu kelime temel anlamda hizalama, e\u015fit seviyeye getirme, teraziye getirme anlam\u0131na gelir. \u0130n\u015faat\u00e7\u0131lar betonu d\u00fczeltmek, teraziye getirmek i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131 i\u015fleme mastar \u00e7ekmek derler. Ayn\u0131 \u015fekilde ustura ve ya sat\u0131r olarak bilinen jilet \u015feklindeki b\u0131\u00e7aklar da gene cetvel gibi d\u00fcz olduklar\u0131 i\u00e7in bu ismi al\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n
Ayn\u0131 k\u00f6kten t\u00fcreyen mastara(\u0645\u0633\u0637\u0631) cetvel demektir. Anlam\u0131 d\u00fczeltilmi\u015f olan, teraziye getirilmi\u015f olan demektir. Ayn\u0131 \u015fekilde Mastara kelimesinin s\u00f6zl\u00fckte bulunan e\u015f anlaml\u0131s\u0131 \u201cidade\u201d kelimesidir. \u0130dade usturlap aletinin arka y\u00fcz\u00fcnde bulunan cetvele verilen isimdir.<\/p>\n\n\n\n
Usturlaplar\u0131n icad\u0131ndan \u00f6nce irtifa \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc i\u00e7in farkl\u0131 y\u00f6ntemler izlenmektedir. Bunlardan bir tanesi bir t\u00fcr cetvelle yap\u0131lmaktad\u0131r. Bu cetvel bir pergel gibi(ve de ustura gibi) iki ayakl\u0131d\u0131r. Bu ayaklardan birisi a\u00e7\u0131s\u0131 bilinen bir referans noktas\u0131na(mesela ufka veya kutup noktas\u0131na) hedeflenir, ikincisi ise \u00f6l\u00e7\u00fclmek istenen g\u00f6k cismine y\u00f6neltilir. Bu \u015felkilde bu cismin irtifas\u0131 tespit edilmi\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n<\/a><\/figure>\n\n\n\n
Bu aletin kullan\u0131lmas\u0131nda ya\u015fanan temel sorun teraziye getirme sorunudur. Yani alet \u00f6l\u00e7\u00fcm esnas\u0131nda kayarsa, irtifa hatal\u0131 tespit edilir. Bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fclebilmesi i\u00e7in \u00e7ek\u00fcl gibi daima terazide duran bir alete ihtiya\u00e7 vard\u0131r. \u0130\u015fte Usturlap aleti bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in bulunmu\u015ftur. Halkaya as\u0131lan cetvel yuvarlak bir umm i\u00e7erisine oturtuldu\u011fundan daimi olarak terazide durmaktad\u0131r, bu nedenle s\u00fcrekli irtifay\u0131 do\u011fru \u00f6l\u00e7meyi temin etmektedir.<\/p>\n\n\n\n<\/a><\/figure>\n\n\n\n
\u00d6zetle usturlap kelimesinin \u201custur-\u201c k\u0131sm\u0131, T\u0131(\u0637) harfinin i\u015faret etti\u011fi gibi y\u0131ld\u0131z(astro) ile ilgili de\u011fil hizalama ile ilgilidir. Nitekim usturlap ile sadece y\u0131ld\u0131zlarla ilgili i\u015flemler yap\u0131lmaz. Bir da\u011f\u0131n, bir yap\u0131n\u0131n, g\u00fcne\u015fin veya ufkun irtifas\u0131 da \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcr. Y\u0131ld\u0131zlar usturlab\u0131n fonksiyonlar\u0131 i\u00e7erisinde sadece bir k\u0131sm\u0131d\u0131r. Hatta y\u0131ld\u0131zlar\u0131n haritas\u0131n\u0131 bulunduran \u015febeke usturlab\u0131n esas par\u00e7as\u0131 de\u011fildir. \u015eebekesi bulunmayan usturlaplar vard\u0131r, bunlara denizci usturlab\u0131 denmektedir.
Ancak hepsinde ay\u0131rt edici olan uygulama, aletin teraziye getirmesidir. Bu teraziye getirme i\u015flevi usturlapta zikredilen halka par\u00e7as\u0131 sayesinde olmaktad\u0131r. Halka par\u00e7as\u0131 usturlab\u0131n olmazsa olmaz par\u00e7as\u0131d\u0131r. Halkas\u0131z bir usturlap, di\u011fer b\u00fct\u00fcn par\u00e7alar\u0131 do\u011fru yap\u0131lm\u0131\u015f olsa da \u00e7al\u0131\u015fmaz. Halkas\u0131z olarak kullan\u0131lan ve genellikle usturlaba benzetilen aletlerin nokturlap, ay takvimi gibi ba\u015fka isimleri vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131 ile usturlab\u0131 di\u011fer aletlerden ay\u0131ran temel \u00f6zellik usturlab\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in halka yard\u0131m\u0131 ile teraziye getiriliyor olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ayn\u0131 \u015fekilde, usturlab\u0131n di\u011fer par\u00e7alar\u0131n\u0131n isimlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda umm, alidade, feres ve sahife(masike veya levha), par\u00e7a isimlerinin tamam\u0131n\u0131n Arap\u00e7a oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz. Aletin isminin Yunancadan gelmi\u015f olmas\u0131 durumunda par\u00e7alar\u0131n\u0131n da en az\u0131ndan baz\u0131lar\u0131n\u0131n Yunanca isminin olmas\u0131n\u0131 beklemek ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Lab Kelimesinin k\u00f6k\u00fc<\/strong>
Lab k\u0131sm\u0131n\u0131n ne anlama geldi\u011fi ile ilgili iki tane teori var. Bu teorilerden birisi \u00f6mr\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 bu aletlerle ge\u00e7irmi\u015f olan b\u00fcy\u00fck bilim tarih\u00e7i Fuat Sezgin\u2019e ait. Fuat Sezgin Lab isminde bir g\u00f6k bilimci oldu\u011fundan bahsetmektedir. Usturlab\u0131n Labon k\u00f6k\u00fc onu da tatmin etmemi\u015f olacak ki, Lab isimli ki\u015finin usturlap ile bir ilgisi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. E\u011fer bu ki\u015fi usturlab\u0131 icat etmi\u015f ise kelime Lab\u2019\u0131n \u0130rtifa \u00d6l\u00e7me Cetveli anlam\u0131na gelmi\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n
Fuat Sezgin\u2019in bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ilgimi fazlaca \u00e7ekmi\u015f olsa da, usturlap aletinin tam tarifi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fma prensibinin yan\u0131na alt\u0131nda yatan felsefenin de eklenmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm i\u00e7in lab k\u0131sm\u0131na ba\u015fka bir a\u00e7\u0131klama arad\u0131\u011f\u0131mda beni ilgin\u00e7 sonu\u00e7lara ula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilirim. \u0130\u015fte l\u00fcb(\u0627\u0644\u0644\u0628) kelimesi tam da burada kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu kelime tasavvuf kaynaklar\u0131nda \u201ckuruntu ve hayal kabu\u011fundan ar\u0131nm\u0131\u015f ve kutsal nurla ayd\u0131nlanm\u0131\u015f ak\u0131l\u201d anlam\u0131na gelmektedir. Ak\u0131l t\u00fcm tasavvuf kaynaklar\u0131nda su ile ili\u015fkilidir. Su ise tabiat\u0131 itibar\u0131 ile d\u00f6rt unsur i\u00e7inde teraziye gelen tek unsurdur . L\u00fcb kelimesi su anlam\u0131na gelen ve do\u011fal bir terazi olan \u201cAl Ab: Lab\u201d kelimesi ile ili\u015fkilidir. Su \u00f6z demektir. \u00d6z us demektir. Us ak\u0131l demektir. Ak\u0131l ve su ayn\u0131 \u015feydir. Bu insanl\u0131\u011f\u0131n en ba\u015f\u0131ndan beri insano\u011flunun akl\u0131 alg\u0131lama bi\u00e7imidir. \u0130nsan\u0131n \u00f6z\u00fc insan\u0131n ruhu suyla ili\u015fkilidir. Ruhumuz akl\u0131m\u0131zdan, bilincimizden, benli\u011fimizden olu\u015fur.
Usturlab\u0131n temel sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 pratik, g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcnmeyen \u015feyleri bize ak\u0131lla(us ile, su ile) g\u00f6stermesidir. Ak\u0131lla g\u00f6rmek, \u0130slam ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131n temel dinamiklerinden birisi olmu\u015ftur. Ancak akl\u0131n g\u00f6rebilmesi i\u00e7in tarifteki gibi ar\u0131nm\u0131\u015f ve kutsal nur ile ayd\u0131nlanm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekir. Nitekim Hz. Mevlana Mesnevi eserinde \u201carif Allah\u2019\u0131n usturlab\u0131d\u0131r\u201d demi\u015ftir. T\u0131pk\u0131 insan\u0131n yery\u00fcz\u00fcnde Allah\u2019\u0131n nurunun g\u00f6lgesi olmas\u0131 gibi usturlap da g\u00f6lge(iz d\u00fc\u015f\u00fcm) prensibi ile \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bu nedenle insan akl\u0131 ile usturlap aras\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ba\u011f vard\u0131r. Usturlap adeta ak\u0131lla yap\u0131lmas\u0131 gereken matematiksel hesaplar\u0131 kendili\u011finden(problemi geometriye \u00e7\u00f6zd\u00fcrme yoluyla) yapmaktad\u0131r. Bu da mutlak ak\u0131l olarak alg\u0131lanan Allah\u2019\u0131n, yani bir anlamda seman\u0131n g\u00f6lgesinin iz d\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r.
\u00d6zetle ben usturlap kelimesi i\u00e7in \u201cus cetveli\u201d tarifinin usturlap aletinin hem \u00e7al\u0131\u015fma prensibini hem de felsefesini anlatan tam bir tarif oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n
Cebinde Usturlapla dola\u015fan Aristo hayali<\/strong>
Harezminin \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n\u0131 okuyan M\u00fcsl\u00fcmanlar Yunanlar\u0131n da kendileri gibi usturlaplar yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 hayal etmi\u015f ve kitaplarda Yunan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri ellerinde usturlaplarla resmetmi\u015flerdir. Bu bilgi Avrupaya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kitaplar\u0131yla birlikte aktar\u0131lm\u0131\u015f ve bu tarihten itibaren Avrupa\u2019da bas\u0131lan kitaplarda da Usturlap bir Yunan icad\u0131 olarak kayda ge\u00e7mi\u015ftir. Bu tarif modern tarih yaz\u0131m\u0131nda 800 senelik islam bilimini g\u00f6rmezden gelerek bilimsel geli\u015fimi Yunanlardan sonra do\u011frudan Avrupa\u2019ya ba\u011flayan Avrupa Merkeziyet\u00e7i tarih anlat\u0131m\u0131na da olduk\u00e7a uygun oldu\u011fu i\u00e7in nadiren sorgulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<\/a><\/figure>\n\n\n\n
B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 anlat\u0131rken Antik yunanlar\u0131n usturlab\u0131n icad\u0131n\u0131 haz\u0131rlayan s\u00fcre\u00e7lerini g\u00f6z ard\u0131 etmek b\u00fcy\u00fck bir haks\u0131zl\u0131k olacakt\u0131r. Antik Yunanlar, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc haritaland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Aynay\u0131 kullanarak iz d\u00fc\u015f\u00fcm almay\u0131 ve bunun hesaplarda sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 kolayl\u0131\u011f\u0131 fark etmi\u015flerdir. \u0130zd\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn nas\u0131l al\u0131nabilece\u011fi ile ilgili geometrik esaslar\u0131 belirlemi\u015flerdir. Ayn\u0131 zamanda sin\u00fcs kadran\u0131 gibi hesap tahtalar\u0131 ile oran orant\u0131, benzer \u00fc\u00e7gen hesaplar\u0131 yapm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 biliyoruz. Yine farkl\u0131 y\u00f6ntemlerle(gnom, \u00e7ubuk dikme veya yakup \u00e7ubu\u011fu gibi aletlerle) irtifa \u00f6l\u00e7meyi bildiklerini biliyoruz. Ancak bu tekniklerin tamam\u0131 usturlap \u00f6ncesi teknikler olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi unutulmamal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc usturlab\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 i\u015flem prati\u011fi t\u00fcm bu konulardan a\u015fk\u0131nd\u0131r. Bu bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda usturlab\u0131n tam olarak bir \u0130slam Medeniyeti icad\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6zellikle de usturlap alan\u0131nda en erken eserlerin T\u00fcrkistan\u2019da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmas\u0131 bu aletin T\u00fcrk icad\u0131 oldu\u011fu tezini daha da g\u00fc\u00e7lendirir.<\/p>\n\n\n\n
Sonu\u00e7 olarak usturlaplarla 7 senesini ge\u00e7irmi\u015f birisi olarak bu aletin onlarca fonksiyonunu inceledim, usturlaplar tasarlad\u0131m. Bu aletin d\u00fc\u015f\u00fcncesini, \u00f6\u011fretisini hem teorik hem de pratik anlamda uygulama imkan\u0131 buldum. Astro- Labon y\u0131ld\u0131z yakalar olarak sunulan etimolojik k\u00f6ken hi\u00e7bir zaman beni tatmin etmedi. Bu aletin y\u0131ld\u0131zlar\u0131 yakalamad\u0131\u011f\u0131 konusunda kesin bir kan\u0131ya vard\u0131m. Ancak Arap\u00e7adaki teraziye getirme, hizalama anlam\u0131ndaki \u0633\u0637\u0631 k\u00f6k\u00fc beni usturlap kelimesine y\u00f6neltti ve aleti bu \u015fekilde daha iyi tarif etti\u011fini anlamama yard\u0131mc\u0131 oldu. Bu veriler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda usturlap kelimesinin etimolojik olarak Arap\u00e7a oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu kelimenin isminin Harezmi taraf\u0131ndan ba\u015fka bir alet olan ve iz d\u00fc\u015f\u00fcm almaya yarayan bir bilim aleti olan astro-labon aynas\u0131 ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar Yunan icad\u0131 san\u0131larak ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 kanaatindeyim.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"